Hõ trợ trực tuyến
Nhất Đại Thánh Sư -Tư Vấn Luận Án Nhất Đại Thánh Sư -Tư Vấn Luận Án
09.63.68.69.68
hỗ trợ trực tuyến ambn.vn
My status
Mrs Lan Anh Vấn Luận Văn Th.Sĩ Mrs Lan Anh Vấn Luận Văn Th.Sĩ
09.63.63.63.15
hỗ trợ trực tuyến ambn.vn
Mr Kính- Hướng Dẫn Thanh Toán- Lập Tài Khoản Mr Kính- Hướng Dẫn Thanh Toán- Lập Tài Khoản
0986742669
hỗ trợ trực tuyến ambn.vn
Nhận hồ sơ Tuyển sinh CĐ-ĐH Y Dược-Sư Phạm Nhận hồ sơ Tuyển sinh CĐ-ĐH Y Dược-Sư Phạm
04.62.97.0777
hỗ trợ trực tuyến ambn.vn
Cô Hân(Vật Lý  LTĐH) Cô Hân(Vật Lý LTĐH)
0983274486
hỗ trợ trực tuyến ambn.vn
Tư Vấn Sử Dụng Hóa Chất- Công Nghiệp Giấy Tư Vấn Sử Dụng Hóa Chất- Công Nghiệp Giấy
0964664810
hỗ trợ trực tuyến ambn.vn

Từ ngày : Đến ngày :
Chia sẻ share quyền con người trong lịch sử việt nam lên facebook cho bạn bè cùng đọc!
Post to MySpace! MySpace

quyền con người trong lịch sử việt nam


Lượt xem: 31 Tin đăng ngày: 15/02/2017 Bởi:

Cho đến nay, những văn bản có giá trị pháp luật ra đời dưới thời Lý, Trần, trước khi có các bộ Quốc triều hình luật (thời Hậu Lê) Và Hoàng Việt luật lệ (thời Nguyễn) Đều không còn[1]. Do vậy, muốn tìm hiểu về thiết chế nhà nước, chế độ chính trị, các hoạt động lập pháp và hành pháp trong lịch sử Việt Nam, chúng ta chỉ có thể dựa vào hai bộ luật vừa nêu là: Quốc triều hình luật Và Hoàng Việt luật lệ

QUYỀN CON NGƯỜI TRONG LỊCH SỬ VIỆT NAM: THAM CHIẾU TỪ QUỐC TRIỀU HÌNH LUẬT VÀ HOÀNG VIỆT LUẬT LỆ

 

Đỗ Danh Huấn*

 

 

Cho đến nay, những văn bản có giá trị pháp luật ra đời dưới thời Lý, Trần, trước khi có các bộ Quốc triều hình luật (thời Hậu Lê) Và Hoàng Việt luật lệ (thời Nguyễn) Đều không còn[1]. Do vậy, muốn tìm hiểu về thiết chế nhà nước, chế độ chính trị, các hoạt động lập pháp và hành pháp trong lịch sử Việt Nam, chúng ta chỉ có thể dựa vào hai bộ luật vừa nêu là: Quốc triều hình luật (còn gọi là Bộ luật Hồng Đức) Và Hoàng Việt luật lệ (còn gọi là Bộ luật Gia Long) Và một số nguồn tư liệu bổ trợ khác. Hai bộ luật này được xem là nguồn tư liệu rất có giá trị, giúp ích cho việc nhận diện bộ máy nhà nước quân chủ trung ương tập quyền; Tìm hiểu các mối liên hệ giữa nhà nước và nhân dân; Về văn hóa và phong tục tập quán truyền thống ở Việt Nam… Đặc biệt hơn, nó còn giúp ích rất nhiều cho việc tìm hiểu sự ra đời của lịch sử luật pháp Việt Nam.

 

Bộ Quốc triều hình luật có 6 quyển, 13 chương[2] và 722 điều. Bộ Hoàng Việt luật lệ có 22 quoc trieu hinh luat viet namquyển, 398 điều, 34 chương. Bàn về nội dung các điều luật và hình thức của hai bộ luật vừa nêu, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Quốc triều hình luậtHoàng Việt luật lệ chịu ảnh hưởng mạnh từ luật pháp Trung Hoa cổ đại, đặc biệt là luật nhà Minh và nhà Thanh, thậm chí còn xa hơn nữa là luật của nhà Tống và nhà Đường[3].

 

Bỏ qua những phân tích, so sánh hay sự “vay mượn” từ luật pháp Trung Hoa trong hai bộ luật trên, bài viết này thông qua việc tìm hiểu những quy định trong các chương Điền sảnHộ hôn của Quốc triều hình luậtHoàng Việt luật lệ, qua đó góp phần nhận diện những nội dung phản ánh về quyền con người[4] đã được ban hành và thực thi trong đời sống xã hội ở thời điểm hai bộ luật tồn tại.

 

1. Quyền con người trong sở hữu và thừa kế ruộng đất

 

 Chúng ta đều biết tằng, nền tảng cơ bản của kinh tế truyền thống trong lịch sử Việt Nam là sản xuất nông nghiệp, trong đó, ruộng đất được coi là tài sản, là tư liệu sản xuất quý giá nhất, cũng chính từ điều kiện này mà góp phần hình thành nên nền văn hóa, văn minh nông nghiệp lúa nước của Việt Nam. Suy rộng hơn, ruộng đất không chỉ là tài sản quan trọng của các triều đại quân chủ trong lịch sử Việt Nam, mà nó gần như là mẫu số chung cho một số thể chế và mô hình nhà nước cổ truyền ở phương Đông.

 

 Chính vì ruộng đất có vai trò quan trọng trong đời sống và trong tổ chức xã hội Việt Nam cổ truyền, nên luật hình triều Lê và Nguyễn đã đặt ra nhiều điều khoản thi hành lên quan tới quyền thừa kế, sở hữu ruộng đất trong những tình huống cụ thể và đối tượng chịu sự điều chỉnh của luật pháp khác nhau.

 

 Nhà nước Lê, Nguyễn trong quá trình ban hành và thực thi các điều luật về kế thừa, sở hữu ruộng đất đã tỏ ra bình quyền trong việc quy định quyền và nghĩa vụ cho mọi đối tượng, cho dù đó là nam hay nữ, con đẻ hay con nuôi, người sang kẻ hèn, người tàn phế hay người lành lặn… Tinh thần chung của luật pháp dưới triều Lê có nêu: “Pháp luật rất là giản dị, thi hành cho cả kẻ sang và kẻ hèn […]. Pháp lịnh rõ ràng, người sang, người hèn cùng một lẽ, luật đều rõ rệt, chủ trước chủ sau phải tuân theo” [5].

 

 Trước hết, về quyền được nhận đất đai canh tác, nhà Lê đã quy định con trai 16 tuổi bắt đầu có quyền được nhận ruộng đất: “Con trai mười sáu tuổi, là lệ về niên hạn được nhận ruộng đất, cho đời đời được phép theo đấy […]. Nếu ai cưỡng nhận hay cưỡng tranh, thì sẽ bị tội trượng tám chục; Quá niên hạn thì mất ruộng đất” [6].

 

Pháp luật cũng quy định rằng, bên cạnh việc công dân có quyền sở hữu ruộng đất, thì nhà nước cho phép họ có quyền chuyển ruộng đất thành một loại hàng hóa - người có ruộng đất được bán đổi: “Từ xưa tới nay trước sau như một […], ruộng dù bán cầm, mà tiền chưa trả cho người chủ cầm, thì theo phép người cầm trước này, vẫn được cày ruộng đó, chứ chủ sau không được cưỡng tranh. Vậy phải trả tiền cho người chủ cầm, thì người này mới thôi không cày nữa. Trái lịnh này thì sẽ bị tội trượng tám chục. Nhà nước không tha” [7].

 

Trong nội dung vừa dẫn trên, chúng ta thấy rằng, luật pháp đã nhấn mạnh tới tính quân bình, mọi đối tượng trong xã hội đều có quyền và nghĩa vụ bình đẳng trước phép nước: “Pháp lịnh rõ ràng, người sang, người hèn cùng một lẽ, luật đều rõ rệt, chủ trước chủ sau phải tuân theo”.

 

Từ quy định về quyền sở hữu đất đai như đã dẫn, nếu so sánh với các điều trong Luật đất đai ngày nay của Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, thì chúng ta thấy rằng nội dung nêu trên của bộ luật nhà Lê có những điểm khá tương đồng với Luật đất đai ngày nay như việc cho phép người sở hữu ruộng đất có các quyền: Chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, thừa kế, thế chấp quyền sử dụng đất (Luật đất đai năm 1993).

 

Cũng với những quy định về sở hữu và thừa kế ruộng đất, trong lịch sử, hai nhà nước Lê, Nguyễn đã chú ý và ban hành những điều luật cho phép người con nuôi cũng được thừa kế ruộng đất. Điều 7, trong Chương Điền sản của Luật nhà Lê ghi: “Con nuôi mà có văn tự là con nuôi và ghi trong giấy rằng sau sẽ chia điền sản cho, khi cha mẹ nuôi chết không có chúc thư, điền sản đem chia cho con đẻ và con nuôi. Nếu người trưởng họ chia điền sản ấy không đúng phép, thì phạt 50 roi, biếm một tư. Nếu trong giấy của con không ghi là sẽ cho điền sản, thì không dùng luật này” [8].

 

Theo truyền thống và quan hệ huyết thống của văn hóa Việt Nam, chúng ta thường thấy việc thừa kế tài sản nói chung của cha mẹ, trước hết thuộc về con đẻ của những người có tài sản để lại, một khi cha mẹ mất đi mà không có người thừa kế, thì việc đó được giao cho những người có vai vế và có mối liên hệ huyết thông trực tiếp và gần nhất đối với người có tài sản để bàn giao việc thừa kế, trong dân gian chúng ta gọi là thừa tự, người thừa tự sẽ có trách nhiệm hương hỏa, trông nom phần mộ người đã khuất mà mình được thừa kế tài sản. Như vậy, ở đây luật pháp triều Lê đã đem đến một sự công bằng cho những người thừa kế tài sản, mà cụ thể là người con nuôi trong gia đình. Thực chất mà nói, người con nuôi cũng là một thành viên bình đẳng trong gia đình, giữa họ chỉ khác nhau một điều là không có liên hệ huyết thống.

 

Pháp luật cũng phân xử công minh tài sản của vợ hoặc chồng, khi một trong hai người không còn sống với nhau (có thể đã mất hoặc chia tay nhau). Điều 1 và 2 của luật nhà Lê có ghi: “Chồng cùng vợ trước có con, vợ sau không có con, hay vợ cùng chồng trước có con, chồng sau không có con, mà chồng chết trước, không có chúc thư, thì điền sản thuộc về con vợ trước, hay con chồng trước; Nếu vợ sau, chồng sau không chia đúng phép thì bị xử phạt 50 roi, biếm một tư” [9] (Điều 1). “Vợ chồng không có con, hoặc ai chết trước, không có chúc thư, mà điền sản chia về chồng hay vợ, cùng là để về việc tế tự không đúng phép, thì xử phạt 50 roi, biếm một tư. Người trong họ không được giữ phần điền sản về việc tế tự ấy nữa” [10] (Điều 2).

 

Xã hội Việt Nam cổ truyền được xem là “mô hình” của xã hội Trung Hoa, với những ảnh hưởng về hệ tư tưởng, thiết chế và những tác động qua lại về văn hóa. Trong dòng chảy lan truyền của học thuyết Nho giáo, địa vị của người phụ nữ trong xã hội không được coi trọng, điều đó đương nhiên càng quy định và không thừa nhận họ có quyền được thừa kế bất kỳ tài sản nào của gia đình, gia tộc để lại. Nhưng thực tế không phải như vậy, luật pháp Việt Nam cổ truyền đã đặt địa vị người phụ nữ ngang bằng với bất kỳ các đối tượng trong xã hội chịu sự điều chỉnh của luật pháp, họ đã được pháp luật cho phép hưởng thừa kế tài sản ruộng đất như bao công dân khác: “Người giữ hương hỏa có con trai trưởng thì dùng con trai trưởng, không có con trai trưởng thì dùng con gái trưởng, ruộng đất hương hỏa thì cho lấy một phần hai mươi” [11] (Điều 4, bổ sung luật hương hỏa). Và: “Cha mẹ sinh được hai con trai, người con trai trưởng chỉ sinh con gái, con thứ lại có con trai, thì phần hương hỏa giao cho con trai của người con thứ; Nhưng con trai người con thứ chỉ sinh cháu gái, thì phần hương hỏa trước kia lại phải trao trả cho con gái người con trưởng” [12] (Điều 4, châm trước bổ sung về luật hương hỏa).

 

Trên tinh thần đề cao vai trò của người phụ nữ trong xã hội cổ truyền, ngoài những quy định hay ghi chép trong văn bản pháp luật, trong thực tế, các tư liệu địa bạ cổ thời Gia Long và Minh Mạng để lại còn cho thấy, người phụ nữ hoàn toàn có quyền sở hữu ruộng đất. Mặc dù chỉ chiếm số lượng ít, song những ghi chép trong địa bạ thời quoc trieu hinh luat 1Nguyễn đã phản ánh rõ và củng cố thêm những quy định mà trước đó, trong luật pháp Lê triều đã ban hành.

 

Các tác giả Nguyễn Cảnh Minh và Đào Tố Uyên khi nghiên cứu về tình hình ruộng đất ở ấp Thủ Trung (Kim Sơn-Ninh Bình) Trong thế kỷ XIX đã cho biết, địa phương này có 2 chủ sở hữu nữ đó là: Phạm Thị Kiêu sở hữu 1 mẫu đất ở và 5 sào ruộng, còn Phạm Thị Lưỡng sở hữu 5 sào đất ở và 8 mẫu, 5 sào ruộng[13]. Trong một nghiên cứu khác của tác giả Kim Jong Ouk về tình sở hữu ruộng đất ở làng Mễ Trì (Từ Liêm-Hà Nội) Trước năm 1945 cho thấy: Chủ sở hữu là phụ nữ ở làng Mễ Trì có 198 người, chiếm 85 mẫu, 9 sào (60,5%), trong đó số phụ nữ ở nơi khác đến Mễ Trì xâm canh và cũng được thừa nhận quyền sở hữu là 14 người, chiếm 48 mẫu (33,8%) [14].

 

Người tàn tật là nhóm người chịu nhiều thiệt thòi trong mọi xã hội, có khi bị cộng đồng xem nhẹ, vì họ không có đóng góp nhiều cho việc sản xuất ra của cải vật chất và tham gia vào quá trình thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Đối với lớp người này, nhà nước Lê, Nguyễn đã cho thấy tính nhân văn và bản chất thân dân của mình. Trong hai bộ luật đang bàn, đã có những điều khoản lên tiếng bảo vệ quyền lợi của họ. Trong luật nhà Lê quy định: “Người cha lấy vợ trước sinh được một con trai, phần hương hỏa đã giao cho giữ, nhưng người con trai ấy chỉ sinh được một con gái, mà cha có vợ lẽ hay nàng hầu lại sinh được một trai nhưng lại bị cố tật, người con cố tật ấy sinh được cháu trai, thì ruộng đất hương hỏa phải giao cho người cháu trai con kẻ cố tật” [15]. Đến bộ luật của nhà Nguyễn cũng thừa kế và phát huy tinh thần nhân văn đó và được thể hiện như sau: “Phàm trai gái lúc mới đính hôn, nếu như gặp phải trương hợp tàn phế, tật bệnh, già nua, trẻ thơ, con vợ bé, con riêng (đồng tông), con nuôi (khác họ), hai nhà cần phải xem xét cho kỹ lưỡng, nếu phát hiện ra thì tùy theo ý nguyện của từng bên (nếu không đồng ý thì thôi, nếu ưng ý thì cũng xếp đặt mối lái), viết giấy hôn thú rồi tổ chức hỏi cưới theo đúng lễ nghi” [16].

 

Bên cạnh quyền thừa kế tài sản ruộng đất, thì đối với mỗi con người, quyền được kết hôn, sinh sống thuận hòa trong gia đình, dòng họ và hoạt động đó được nhà nước bảo vệ, xét xử công bằng khi có những mâu thuẫn nảy sinh, đã thể hiện bản chất tốt đẹp của một xã hội biết chăm lo tới quyền lợi của nhân dân. Nội dung này, chúng ta cũng nhận thấy trong những quy định của luật pháp thời Lê và Nguyễn.

 

2. Quyền con người trong hôn nhân và gia đình

 

Trong những điều luật ban hành thuộc lĩnh vực hôn nhân và gia đình, luật pháp triều Nguyễn đã quy định và bảo vệ rất chặt chẽ: Từ việc đặt ra nghi thức tổ chức hôn lễ, cưới xin trái luật, đến việc bảo vệ người phụ nữ bị cầm cố hay cưỡng chiếm phụ nữ và bức đuổi con rể…

 

Trong việc tổ chức cưới xin của trai gái, luật quy định: “Nếu trong việc cưới gả bên họ nhà gái lừa gạt, thì người chủ hôn bị xử phạt 80 trượng (chẳng hạn như người con gái bị tàn tật mà lại đưa chị em gái ra thay mạo nhận là cô dâu để gặp mặt, đến khi làm lễ thành hôn mới đưa người con gái bị tàn tật ra). Bắt truy hồi tiền của lễ lạt. Nếu bên nhà trai mạo nhận thì xử nặng thêm một bậc (chẳng hạn như định hôn cho con trai nhưng lại làm lễ thành hôn cho con nuôi. Lại như người con trai bị tàn tật, lại đưa anh em trai ra thay, mạo nhận là chú rể để gặp mặt, đến khi làm lễ thành hôn lại đưa người con trai bị tàn tật ra)” [17].

 

Điều đầu tiên trong quan hệ hôn nhân nam nữ là phải được tiến hành một cách tự nguyện từ hai phía, phải công khai, và để đảm bảo quyền tự quyết của mình, để không bị lừa gạt trước mọi hoàn cảnh, do vậy, luật định nhà Nguyễn đã đặt ra nhiều tình huống có thể xảy ra để đảm bảo quyền của mỗi con người trước việc hôn nhân của mình. Một ví dụ nữa giúp chúng ta nhận rõ việc tự nguyện trong hôn nhân mà luật pháp dưới triều Nguyễn đã rất đề cao đó là: “Trường hợp đôi trai gái bị chủ hôn dùng uy quyền bức bách, sự việc không do mình làm chủ, nếu con trai từ 20 tuổi trở xuống, con gái còn ở nhà với cha mẹ (tuy không phải là dùng uy quyền bức bách), thì cũng chỉ bắt tội một mình chủ hôn, đôi trai gái đều không bị bắt tội” [18]. Thực tế cho thấy rằng, mọi hành vi can dự bằng quyền lực mà trái với pháp luật trong việc hôn nhân của nam nữ đều bị luật pháp lên án và xử phạt.

 

Trong Luật hôn nhân và Gia đình của Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, ban hành năm 2000, Điu 4, Chương I cũng có nội dung quy định việc cưỡng ép kết hôn và cấm kết hôn giả tạo: Cm tảo hôn, cưỡng ép hôn nhân, cản tr hôn nhân t nguyn, tiến b; Cm kết hôn giả tạo, la di đ kết hôn, ly hôn; Cm cưỡng ép ly hôn, ly hôn giả tạo, cm yêu sách của cải trong vic cưới hỏi” [19].

 

Dưới triều Nguyễn, luật pháp cũng lên án các trường hợp cầm cố, mua bán vợ hoặc con gái, đây là những nhóm người ít có khả năng bảo vệ mình trong cuộc sống, chính vì lẽ đó mà pháp luật cần có sự ưu tiên đặc biệt đối với họ. Trước hết, những đối tượng bị luật pháp điều chỉnh ở đây là cha mẹ cầm cố con cái, chồng cầm cố vợ và đương sự trung gian, môi giới tham gia vào hành vi nói trên. Luật có ghi: “Người chồng đem thê thiếp cầm cố cho người khác làm thê thiếp, bản thân thực vô liêm sỉ, lại đẩy thê thiếp vào hoàn cảnh thất tiết, thực là bại hoại luân thường đạo lý nhiều lắm, cho nên xử phạt 80 trượng. Cha mẹ cầm cố con gái cho người khác làm thê thiếp, xử phạt 60 trượng” [20].

 

Đối với những người tiếp tay cho việc cầm cố, mua bán phụ nữ cũng bị pháp luật răn đe nghiêm khắc: “Kẻ cầm cố thê thiếp và con gái của người khác cùng với kẻ biết người khác giả mạo thê thiếp là chị em gái mà vẫn lấy làm thê thiếp thì đều bị xử tội giống như thế. Kẻ cầm cố thê thiếp của người khác cùng với người chồng của họ bị xử phạt 80 trượng. Kẻ cầm cố con gái của người khác cùng với cha mẹ người con gái đó đều bị xử phạt 60 trượng” [21].

 

Qua hai ví dụ vừa dẫn ở trên, chúng ta liên tưởng tới những hành vi vi phạm pháp luật xảy ra trong xã hội ngày nay, khi một cá nhân hay một nhóm người thực hiện hành vi mua bán phụ nữ trái phép để phục vụ nhiều mục đích khác nhau. Đây là cơ sở để chúng ta nhìn lại lịch sử và thấy rằng, cách ngày nay trên dưới hai trăm, triều vua Gia Long (1802-1820), nhà Nguyễn đã ban hành nhiều điều luật tiến bộ để bảo vệ quyền lợi và thân thể của phụ nữ trước những hành động lạm dụng và phi nhân tính gây tổn thương tới họ.

 

Cùng với việc bảo vệ thân phận của người phụ nữ khi bị cầm cố và mua bán, nhà Nguyễn còn nghiêm cấm các hành vi cưỡng chiếm, ức hiếp phụ nữ và con cái của lương dân: “Phàm kẻ cường hào ỷ thế cưỡng đoạt vợ và con gái gia đình lương thiện, gian chiếm làm thê thiếp thì bị xử tội giảo (giam hậu) […]. Kẻ cường hào ỷ thế hành hung tàn bạo, không cần sính lễ, công nhiên cưỡng đoạt tại nhà vợ và con gái gia đình lương thiện đem về gian chiếm làm vợ tì thiếp của mình, thì bị xử tội giảo” [22].

 

Đối với kẻ tòng phạm, tham gia vào các hành vi nêu trên để cưỡng chiếm phụ nữ và con gái nhà lương dân cũng phải chịu những hình phạt tương ứng: “Kẻ tòng phạm trong việc cưỡng đoạt vợ con nhà lương thiện rồi gian chiếm thì chiểu theo tội kẻ thủ phạm xử giảo mà giảm đi một mức xử phạt 100 trượng, đồ 3 năm. Nếu như bị bức bách dụ dỗ đi theo chỉ là giúp đỡ khênh vác thì chiểu theo trường hợp chưa thành hôn xử tội giảo, mà giảm đi năm mức, xử phạt 70 trượng, đồ 1 năm rưỡi. Trường hợp giữa đường cướp lấy mang về và chưa gian ô, nếu là tòng phạm thì thẩm xét thấy là giúp sức cho kẻ làm ác thì xử nhẹ hơn kẻ thủ phạm bị tội lưu đày một mức, tức là xử phạt 100 trượng, đồ 3 năm. Nếu bị bức bách dụ dỗ đi theo chỉ là giúp đỡ khênh vác thì chiểu theo luật không nên xử nặng mà phạt 80 trượng” [23].

 

Trong mọi xã hội xưa cũng như nay, phụ nữ và trẻ em là những nhóm người dễ bị tổn thương nhất, và hơn lúc nào hết, họ cần được pháp luật bảo vệ để ngăn ngừa trước những hành vi xâm phạm tới nhân phẩm và thân xác. Do vậy mà, trên thế giới cũng như Việt Nam đã có nhiều tổ chức của chính phủ và phi chính phủ lên tiếng bảo vệ họ, cùng chung tay vì sự tiến bộ của phụ nữ và chống bạo lực, lạm dụng trẻ em trong bất kỳ trường hợp nào.

 

Suy ra từ Luật Hôn nhân và Gia đình ngày nay, chúng ta thấy một nét tương đồng là, trong xã hội xưa, nhà nước cũng cho phép nhân dân được quyền nhận con của người khác làm con nuôi: “Một điều về con nuôi, cho phép nuôi con thứ trong họ, chứ không cho nuôi con trưởng trong họ đồng tôn, cùng là con nhà họ khác cũng thế; Và đều phải từ ba tuổi trở lên, bảy tuổi trở xuống, với lại là những kẻ bỏ rơi. Kẻ làm con nuôi nhà nào, sau khi được nuôi nấng, đôi bên đều không có sự ân hận, tự coi mình như con đẻ; Không được trái đạo tự tiện bỏ đi, lấy cớ là có đại tang phải báo hiếu cho cha mẹ bản sinh của mình. Trái điều luật này, sẽ bị khép vào tội bất hiếu” [24]. Và đương nhiên, nhà nước cũng cho phép con nuôi được thừa kế tài sản như những người con bình thường[25].

 

Trong Chương VIII: Con nuôi, Luật Hôn nhân và Gia đình của Nhà nước Việt Nam có tới 12 điều (từ Điều 67 đến Điều 78) Quy định về con nuôi. Trong Điều 67 của luật này có nội dung: “Một người có thể nhận một hoặc nhiều người làm con nuôi” [26].

 

Nghiên cứu và tìm hiểu về cổ luật Việt Nam dưới thời Lê, Nguyễn, chúng ta còn nhận thấy nhiều điều lý thú và thể hiện một tư tưởng làm luật rất tiến bộ. Không chỉ những người phụ nữ, tàn tật, mà những người con trai ở rể bên nhà gái cũng được pháp luật lên tiếng bảo vệ khi có những mâu thuẫn xảy ra: “Phàm bức đuổi con rể (đã cho đến ở rể) Để gả bán con gái, hoặc kén người khác đến ở rể thì đều bị xử phạt 100 trượng. Người con gái không bị bắt tội (Nếu như người con gái có chồng ở rể lại thông đồng với cha mẹ đuổi người con rể đi để lấy chồng khác thì cũng xử phạt 100 trượng)” [27].

 

Trong trường hợp này, rõ ràng người con trai đến làm rể và ở rể trên tình thần tự nguyên và có sự cho phép của cha mẹ vợ. Như vậy, người con rể có đầy đủ tư cách và quyền để ở lại bên nhà vợ. Nhưng vô cớ mà cha mẹ vợ đuổi họ đi, không cho người rể đó ở lại, hoặc cho người con trai khác về đó ở để đẩy người rể cũ đi, thì pháp luật buộc phải can thiệp để đảm bảo quyền lợi của người con rể. Ở đây, chúng ta thấy rằng pháp luật thời Nguyễn đã bao quát tới nhiều đối tượng khác nhau trong xã hội, những điều khoản lên tiếng và bảo vệ quyền lợi của nhóm người này là hoàn toàn phù hợp.

 

3. Nhận xét

 

Qua những nội dung đã trình bày ở trên, cho thấy rằng, nhà nước Lê, Nguyễn trong quá trình ban hành và thực thi pháp luật để cai trị đất nước đã thể hiện một nhà nước với bản chất nhân văn, luôn quan tâm, bảo vệ tới đời sống của nhân dân trên mọi phương diện. Đồng thời, sự có mặt của hai bộ luật trong kết cấu thượng tầng, đã cho thấy tổ chức nhà nước, đời sống xã hội dưới thời Lê, Nguyễn khá hoàn bị và mang một tư tưởng văn minh, tiến bộ.

 

Những điều luật quy định nghĩa vụ và bảo vệ quyền lợi của công dân trong thừa kế tài sản ruộng đất, trong hôn nhân và quan hệ gia đình của Quốc triều hình luậtHoàng Việt luật lệ đã cho thấy mọi đối tượng chịu sự điều chỉnh của pháp luật đều bình quyền như nhau, không có sự phân biệt sang hèn, giới tính, thứ bậc… Trong đó, nhà nước đã chú ý và đảm bảo quyền lợi tới từng nhóm người cụ thể như: Người tàn tật, phụ nữ, con nuôi, và ngăn cấm những hành vi mua bán, cầm cố phụ nữ, cho phép nhận con nuôi, người con nuôi, người tàn tật được hưởng quyền thừa kế. Bên cạnh đó, pháp luật đã không thiên vị, mà nghiêm khắc, răn đe đúng phép đối với những kẻ lạm dụng chức quyền, ỷ thế, gian lận, tòng phạm, hành xử bất công bằng đối với những lớp người nêu trên. Điều này càng chứng minh tính ưu việt của luật pháp cổ truyền, của bản chất các nhà nước quân chủ trong lịch sử Việt Nam - một nền lập pháp và hành pháp luôn hướng tới sự ứng xử nhân văn, đảm bảo một nguyên tắc cơ bản là quyền của mỗi con người trong xã hội.

 

Đặt trong mối liên hệ so sánh với pháp luật hiện nay, những nội dung và giá trị mà hai bộ luật trên đã chuyển tải, chúng ta nhận ra rằng, các quan điểm và tư tưởng tiến bộ của cổ luật Việt Nam đã có từ rất sớm, cách đây mấy trăm năm, luật pháp đã phản ánh sự bình quyền của tất cả mọi người, ở đây, luật pháp không chỉ dành riêng và trở thành công cụ chuyên biệt phục vụ lợi ích của tầng lớp thống trị, mà nó luôn hướng tới mục đích cao cả là ổn định và công bằng xã hội. Những khía cạnh mà ngày nay được xem là thời sự như: Quyền con người trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội… thì đã được pháp luật thời xưa ở Việt Nam chú ý đến từ rất sớm. Chúng tôi cho rằng, đây là cơ sở lịch sử và khoa học để minh chứng và vận dụng cho việc ban hành và thực thi luật pháp hiện nay, đặc biệt là những vấn đề liên quan tới quyền con người.

 

 

 

* Thạc sỹ, Viện Sử học - Viện Khoa học xã hội Việt Nam

[1] Thư tịch cổ cho biết, vào năm 1042, nhà Lý cho ban hành bộ Hình thư, gồm 3 quyển, đến thời Trần, năm 1341, vua Trần Dụ Tông đã sai biên soạn bộ Hoàng triều đại điển và khảo soạn bộ Hình thư để ban hành, xem trong Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ (Phiên dịch: Nguyễn Ngọc Nhuận, Nguyễn Tá Nhí và Tổ phiên dịch Viện Sử học; Hiệu chỉnh: Nguyễn Hữu Tâm). Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 2009, tr. 7. 

[2] Các chương đó là: Danh lệ, Cấm vệ, Vi chế, Quân chính, Hộ hôn, Điền sản, Thông gian, Đạo tặc, Đấu trọng, Trá ngụy, Tạp luật, Bộ vong, Đoán ngục.             

[3] Xem thêm: Yu Insun: Hệ thống luật pháp triều Lý và triều Trần của Việt Nam-Mối quan hệ giữa “Đường luật” và “Lê triều hình luật”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 1-2011, tr. 8-31. 

[4] Khái niệm Quyền con người theo Đặng Dũng Chí: “Quyền con người thực chất nhằm giải quyết mối quan hệ giữa cá nhân và nhà nước, thể hiện ở việc nhà nước ghi nhận bằng pháp luật các nhu cầu, lợi ích của các bộ phận người trong xã hội và trách nhiệm của nhà nước trong việc bảo vệ người dân khỏi sự vi phạm tùy tiện đến quyền tự do và lợi ích của cá nhân”, xem Đặng Dũng Chí: Những giá trị quyền con người trong bộ Luật hình triều Lê, in trong Quyền con người ở Trung Quốc và Việt Nam. Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002, tr. 178. Còn theo Wikipedia thì: “Nhân quyền, hay quyền con người (tiếng Anh: Human rights) là những quyền tự nhiên của con người và không bị tước bỏ bởi bất cứ ai và bất cứ chính thể nào”.    

[5] Hồng Đức thiện chính thư (Nguyễn Sĩ Giác phiên dịch). Nam Hà ấn quán, Sài Gòn, 1959, tr. 9-11; tr. 19-21. 

[6] Hồng Đức thiện chính thư, sđd, tr. 25.     

[7]Hồng Đức thiện chính thư, sđd, tr. 19-21.  

[8] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ (Phiên dịch: Nguyễn Ngọc Nhuận, Nguyễn Tá Nhí và Tổ phiên dịch Viện Sử học; Hiệu chỉnh: Nguyễn Hữu Tâm). Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 2009, tr. 82.  

[9] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 80. 

[10] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 80. 

[11] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 84.  

[12] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 85.  

[13] Xem thêm Nguyễn Cảnh Minh-Đào Tố Uyên: Vài nét về tình hình phân bố ruộng đất ở một ấp khai hoang trong thế kỷ XIX - Ấp Thủ Trung (Kim Sơn), Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 2-1993, tr. 51-52.   

[14] Kim Jong Ouk: Tình hình sở hữu ruộng đất ở làng Mễ Trì (tỉnh Hà Đông) nửa đầu thế kỷ XIX, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 6-1999, tr. 39. Tác giả còn nhấn mạnh thêm: “Một đặc điểm khác nữa trong mối quan hệ sở hữu ruộng đất của làng Mễ Trì trong thời kỳ thống trị của thực dân Pháp, đó là hình thức sở hữu ruộng đất của phụ nữ. Hình thức này có liên quan tới phong tục thừa kế tài sản của phụ nữ Việt Nam dưới chế độ gia tộc truyền thống. Phụ nữ cũng là đối tượng được phân chia tài sản, đó là sự biểu hiện cho tính phát triển của của chế độ lưỡng hệ. Trong khi đó, ở Trung Quốc và Hàn Quốc, phụ nữ không được hưởng quyền thừa kế do ảnh hưởng của chế độ phụ hẹ”, xem Kim Jong Ouk, tlđd, tr. 38.    

[15] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 84-85.   

[16] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 424. Sau này, trong bộ bách khoa toàn thư của nhà bác học Phan Huy Chú viết vào thời Nguyễn, trong đó có chương Hình luật chí, cũng nhắc tới việc bảo vệ nhóm người có vị trí thiệt thòi trong xã hội: “Những người góa vợ, góa chồng, mồ côi và người tàn tật nặng, nghèo khổ không có người thân thích để nương tựa, không thể tự mưu sống được, quan ty sở tại đáng phải thu dưỡng, mà lại bỏ họ thì xử 50 roi, biếm 1 tư. Nếu có áo quần lương thực phải cấp cho họ mà quan lại rút bớt thì xử theo tội người giám thủ lấy trộm của công mà giảm bớt”, xem Phan Huy Chú: Lịch triều hiến chương loại chí, tập II (bản dịch). Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 2007, tr. 214.  

[17] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 424-425.

[18] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 448. 

[19] Luật hôn nhân và Gia đình. Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005, tr. 6.

[20] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 428. 

[21] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 429. 

[22] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 440. 

[23] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 441-442.  

[24] Hồng Đức thiện chính thư, sđd, tr. 51.    

[25] Pháp luật triều Lê đã thừa nhận quyền thừa kế này: “Nếu không có con đẻ, thì tài sản về cả con nuôi. Nếu con nuôi lúc bé không cùng ở với cha nuôi, thì điền sản về con nuôi hai phần, về tôn nhân một phần (tôn nhân tức là anh em chị em). Nếu con đẻ và con nuôi, lúc cha còn sống đã có làm giấy tờ ghi cho điền sản, cũng là có chúc thư để lại, đều phải theo lệ nói trên mà làm”, xem Hồng Đức thiện chính thư, sđd, tr. 117.       

[26] Luật Hôn nhân và Gia đình. Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005, tr. 39.      

[27] Cổ luật Việt Nam Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ, sđd, tr. 430. 

 

 

Keywords:quyen con nguoi trong lich su viet nam: tham chieu tu quoc trieu hinh luat va hoang viet luat le,do danh huan,nghien cuu luat phap viet nam thoi ky phong kien

Bình luận
Liên hệ
Tìm kiếm
Tương tự
Viết bình luận về: quyền con người trong lịch sử việt nam
Họ tên*:
Email*:
Nội dung*:
Mã bảo vệ*:
   
Khu vực quy định Quy định về việc bình luận của bạn- Guide: commenting

quyền con người trong lịch sử việt nam

quyền con người trong lịch sử việt nam

Quy định về việc bình luận của bạn- Guide: commenting

Đăng nhập tài khoản
Các mục liên quan
Các mục quảng cáo
Thống kê truy cập
Đang Online: 740
Hôm nay:67565
Hôm qua: 45653
Trong tháng 1146104
Tháng trước1236381
Số lượt truy cập: 73249632